La Ido pos Dyer. (2)

Saluto itere! 🙂 Me skribis expliko pri la motivi qui obligas me refuzar la Ido pos Dyer (1924). Dankege sioro Jean Martignon, me recevis respondizi en la forumo IDO-CATALÀ-OCCITAN. Partikulare, me recevis atencinda mesajo da sioro Robert Carnaghan. Voluntez lektar ilua mesajo, e pose lektar mea repliko.

Abstrakta.

Robert miskomprenas quale Ido funcionas. Se to esas quale Ido funcionus, ni havus kaleidoskopo vice «kalidoskopo», ni havus glukoso vice «glikoso», ni havus dinosauro vice «dinosaurio», ni havus neurologio vice «nevrologio», ni havus akolito vice «akoluto», e. c.. Esas mentio, ke Ido sequas la naturaleso di la lingui DEFIRS. Vere, Ido sequas la logiko di la lingui DEFIRS, ma ne lia naturaleso. En termini linguistikal, Ido esas «preskriptivista» linguo, ne «deskriptivista» linguo. (Voluntez serchar per vu ipsa quon to signifikas, nam me ne esas experto pri linguistiko, e me ne volas spensar neutile mea tempo en defini teknikala.) L’argumento da Robert esas deskriptivista, e do ol ne sequas la (bona e sistemala) logiko di nia linguo quan la (experta) pioniri selektis.

Alkaldo.

Itere, la l trovata en la naturala lingui esas kontrelogika ed importacar ol esus deskriptivista. La Franca, la Angla e la logiko suportas «alkado». Pretendar ke «alkado» esus eroro esas tre febla argumento. Preskriptivista linguo tala kam Ido uzez «alkado».

Artilerio.

Segun la vortari da Oxford, en la Angla la pronunco esas:

/ˌärˈtil(ə)rē/

Remarkez, ke la ə esas inter parentezi. To esas pro ke on devas pronuncar /ˌärˈtilrē/ (quale en la vorto original), ma on darfas pronuncar /ˌärˈtilərē/ pro eufonio. To esas kelke quale rhythm, pronuncata /ˈriTHəm/, qua esus transskribata ritemo en Ido ma qua esas (juste) «ritmo». La Angla ofte deformas la pronuncado di vorti (la vorto bishop esas bon exemplo etimologial) … e ni sequez la pronuncado maxim proxim la original, kande la sistemo pri eufonio di Ido lo permisas (inter altri, ta sistemo esas pro quo ni havas nek sankta nek planktono nek linxo ma «santa» e plankton e «linco»).

Ultre to: «arterio» (ne «art-erio»), «baterio» (ne «bat-erio), «celerio» (ne «cel-erio»), «galerio» (ne «gal-erio»), «materio» (ne «mat-erio»), «menajerio» (ne «menaj-erio»), «presbiterio» (ne «presbit-erio»). Ho ve! Quala ambigua linguo esas Ido! Ni reformez omno!

Auspicio.

La regulo etimologiala pri Latina vorti finanta per ium esas ya generala regulo, e to esas bona. La sugesto da Robert desktruktas la kohero di nia logikala linguo, e pro to ni devus rikonstruktar omno. La Angla havas delirious e delirium, la German anke uzas Delirium, la Hispan e la Italian uzas delirio, e. c.. Ho ve! Do ni chanjez «deliro» por delirio. Pro la sama rezonado, ni remplasigez «equilibro» per equilibrio. Ni reformez omno!

Aviono.

To esas pro quo ni havas la vorto «aviac-ilo», qua ja existis en 1924.

Certena.

Robert, donez ad me exemplo di Angla frazo (nam ni du parolas la Angla) en qua certena, e ne «ula», esus necesa. On forsan ne konocas la vera defino di «ula», do yen la oficala defino quan on trovas en Dyer:

ul-a: some, any: indicates a certain, but only partly defined person or object; (semi-indefinite article) a, an (used only where it is desired to emphasize indefiniteness); ul-o: something; ul-u: someone, somebody, anyone; ul-i: some, any (persons or things); ul-die: some day; ul-loke, -ube: somewhere; ul-maniere (od, ule): in some manner or way; ulu altra: someone else; ula altra: some other; ul-foye: once, one time; ul-tempe: ever, sometime(s). V. exp.: Ula ne indikas kompleta nedetermineso (quan irga expresus plu juste), ma mi-determineso. Ula povas anke ludar la rolo di la nedfinita artiklo, se (o kande) on trovas ica necesa. Ex.: Me stacas avan la biblioteko di amiko (me ne dicas: di ula amiko, nam me pensas (pri) nula amiko partikulare o predere); me dicas a lu: «Me deziras libro». To signifikas: «Me deziras lektar, donez a me (irga) libro». Ma se me dicas: «Me deziras ula libro», to signifikas: «Me deziras lektar partikulara libro (konocata da me, o ja lektita),» quan me ne povas indikar plu exacte, pro ke me obliviis l’autoro, o la titulo: ma me tamen havas l’ideo plu o min konfuza di ta libro, e ne di altra: adminime, di libro apartenanta ad «ula» speco o relatanta «ula» temo, quan me povas definar; III-28. Note: Ula, irga: Ula is used in a semi-indefinite sense, irga emphasizes complete indefiniteness. Ex.: ula maniero: some manner or way; irga maniero: any manner or way whatever; ula dio en la lasta monato: one day ( = a certain day, but date not specified; irga dio would signify any day whatever); ula viro decensis de Ierusalem a Ierico: a certain man (name not specified) went down from J. to J.; irga viro would signify any man whatever. — L

Remarkez, ke nultempe on mencionas «certa», nam «certa» tre diferas de «ula». Forsan on ne konocas la vera defino di «certa». Yen la oficala defino quan on trovas en Dyer:

cert-a: certain, sure, indubitable, positive; -e: certainly, surely, assuredly (cf. sen-dube); -ajo: a certainty; -eso: certitude, assurance; -igar: to certify: make certain, assure, guarantee; -igo: certification; -ig-ajo, -uro: certificate, testimonal; -ig-anto: certifier, guarantee. — EFIS

To tre diferas de «ula». Pro to, me ne komprenas quon «inter ula e certa» signifikus ecepte senlogika deklaro quale «lu havas sajeso inter Matro Teresa e Hitler». (Me exkuzas me pro la mala komparo se on ne komprenas!)

Delicio.

Videz la expliko en AUSPICIO. Ho ve! Ni reformez omno!

Dicionario.

Dicionario esas plu kam vorto-listo o vorto-libro.

Do pro quo la vortari da Oxford indikas, ke wordbook (vorto-libro) esas Angla sinonimo di dictionary? Pro quo Google Translate informas me (forsan nejuste, voluntez korektigar me se necesa) ke dictionary esas Wörterbuch (vorto-libro) en la Germana? La susteno ne importas nam ni ja havas «vort-aro», «vorto-libro» e, quale Robert lo remarkigis, «vorto-listo» e «lexiko». Danko a Robert pro «lexiko», me obliviis ol. Se «lexiko» esas bona, ed anke la altra vorti (vorto-libro), pro quo ni bezonus dicionario? E maxim importante, pro quo la lernanti bezonus lernar plusa vorto qua signifikas lo sama kam «vorto-libro» o «lexiko»?

Dinosauro*.

Sauria → saurio
Dinosauria → dinosaurio

Cienco ya eroras ed evolucionas, ma la linguo poke chanjas. Altramaniere, ni ne dicus «Kaukaziano» en Nord-Amerika nuntempe nam la teorio pri la origino dil Europani esas nun konsiderata kom falsa, e ni ne dicus «vacino» nam on ne plus uzas nur bovin-viruso en vacinizado. Krear nova vorti nur pro ke la bazo ciencala di la vorti ne plus esas justa esus tre pedantal ideo.

Dolaro.

Fine! Bon argumento da Robert! Pri to, me ne esas certa, ma me havas teorio. La Kompleta Gramatiko detaloza klare uzas «franki» ma anke «dollar-i» e «mark-i», do esas necese motivo quan me nesavas nun (me esas certa ke li ne erorabus tam facile dum tante multa yari). Forsan la pioniri judikis (logikoze) ke la vorti qui venas de la Greka o de la Latina darfas esar adaptata nam li ne esas «stranjera vorti»: «franko» venas de la Latina Franko (Francorum Rex), «denaro» venas de la Latina denarium, «drakmo» venas de la Latina drachma (e ne de la Greka drakhmē nam lore ol esus drakmio), «dukato» venas de la Latina ducatus, «florino» venas de la Italian florino (qua venas de la Latina flor- qua ipsa konfliktas kun «floro»), «obolo» venas de la Greka obolos, e. c.. Dollar e Mark esas Germanala vorti, nek Greka nek Latina, do probable esis konsiderata kom «vorti stranjera».

Dubitar.

Ta vorto regretinde venas de Occidental (sioro Jean Martignon lo savas tre bone e povas lo explikar a vu). Quale abstractus, dubitare esas Latina derivado de fonto-vorto. En la kazo di dubitare, ol venas de dubium, qua esas stando-vorto quale pacum (paco), delirium (deliro), equilibrium (equilibro), e. c.. Dubium esas suportata da la Angla dubious (se to vere importas a Robert, ma quale «kalidoskopo», «glikoso» e «nevrologio» lo demonstras, to ne importis multe a la pioniri). «Dubo» esis selektata da Zamenhof, e dum lia analizo (de 1908 til 1914), la pioniri nultempe remplasigis ol nam ol esas vorto tote logikala e tote bona (advere, Zamenhof ne sempre eroris). Pluse: Dyer indikas, ke «dub-ar» esas EFIS! To esas pro ke li (la pioniri) anke analizis la origino di la vorti, quale me, vice nur agar neprofunda DEFIRS-analizo quale Robert.

Emo.

Ho ve! On demandez a Dyer:

skop-o: that at which one aims; aim, scope, objective, intent(ion), purpose, view, goal, butt, object to attack; -o-plako: target; -o-punto: bull’s eye. Ex.: Vizar skopo per flecho. Frapar la skopo per kuglo. Atingar sua skopo di vivo. Mariajar su esis la skopo di elua esforci. Pafar a la skopo-plako. — EI

On tre juste skribez:

«La skopo di la sporto esas lansar flecho por ke ol atingez la skopo-punto, ma esus sat bona se la flecho frapus mem irga parto di la skopo-plako, qua esas ya mikra e fora.»

(La vorti «skopo-punto» e «skopo-plako» venas de Dyer ipsa.)

Emplastro.

Robert esas nejusta. Dyer, me pregas, helpez ni!

Unesme, «plastro» esas ulsorta medikamento uzata externe:

plastr-o: (med.) (sticking-) plaster (for the body; cf. kataplasmo); -eto: a small plaster; beauty-spot, -patch (for toilette). — DEFIS

Duesme, «gipso» esas materio, fabrikata de gipso (logiko!) ed uzata por konstruktar domi:

gips-o: gypsum, plaster-of-paris; ordinary plaster (as used for house interiors); (cf. mortero); -izar: to plaster; (cf. krepis-ar); -oza: gypseous, chalky; -o-min-eyo: plaster-mine, chalk-pit; -ajo: plaster cast (cf. stuko); -eskombri, -o-rezidui: pieces of old plaster work. — DEFIRS

Semblas, ke uli esas konfuza…

Genitori.

Yen me korektigas la exemplo da Robert:

«Omna puero mustas havar permiso da patro por partoprenar.»

Hike, Robert mentias: en Dyer, «patro» havas la sama senco kam la nuna genitoro*, e «matro» esas sinonimo di «patr-ino». Dyer ne eroris e me ne volas chanjar lua defino di «patro»! Yen la defino de Dyer:

patr-o: a parent (father or mother); -ulo: father; -ino: mother (cf. matro); -eto: little father, papa; ge- -i: parents (both sexes); -ala, -ul-atra: paternal, fatherly; -in-ala; -in-atra: motherly, maternal; -ul-eso: paternity; -ocido: parricide. — EFIS

Hodie.

En Ido, «ca-die» signifikas «en la dio en qua ni vivas nun». Ol do esas sinonimo di ho*-die! Yen me korektigas la exemplo da Robert:

«Lundio e mardio ne esis laboro-dii; lundie (prehiere) me chasis, mardie (hiere) me peskis; ma cadie (merkurdie) me laboras.»

Advere, la exemplo da Robert esas konfuza (e konfuzigiva), nam ol kontenas tri dii kande «ta» e «ca» povas esar uzata nur kande esas du dii (o, generale, du elementi). Yen altra exemplo:

«Saturdio e ca dio (mardio) ne esis ed esas laboro-dii; tadie (saturdie) me chasis, cadie (mardie) me peskas; ma morge (merkurdie) me laboros.»

Yen paralel exemplo:

«Esas tri pomi sur la tablo: verdo, rojo e bruno. La verdo ne esas matura, la rojo esas matura, e la bruno esas putrinta.»

Kad ni reale bezonas nova vorto/afixo/pronomo por ke on skribez «ta», «ca» ed [insertez nova neutila vorto hike]? No!

Voluntez lektar en la Kompleta Gramatiko detaloza, sub Demonstrativ Adjektivi-Pronomi, por plusa detali pri «ta» e «ca».

Hola.

Hem…

Milieto.

Me nek!

Ret-situo*.

Danko, Robert. Ni cesez uzar ta vorto senlogika!

Tandem.

Robert skribis la defino dil Angla at last (fine) e di la Franca enfin (fine). Quo esas la justa traduko por to? Ni demandez a Dyer:

last: (intr.) durar; (adj., n.) last-a, -o (in time and space); (end) fin-ala, -o; (shoemaker’s) bot-, shu-form-iz-ilo; at l.: fine, konkluze, laste, sume; -ing: dur-anta, -iva, -ema; perman-anta.

(Lektez pos at l..)

Anke:

at: (about) pri; (because) pro; (duration) dum; en; (near) apud; (contiguity) an; (price) po; (at a certain time) ye; (indefinite) ye; (at someone’s house or place) che; (towards) ad, vers; at a blow: subite, unfoye, per un stroko; at all: irga-maniere; irga-kaze; not at all: tote ne; at all events: omna-kaze, ad-minime, ye irga evento; at a loss: perplex-igita, en dubo konfuz-igita; at any rate: omna-kaze, ad-minime; at a pinch: en kazo di neces-eso; at a stand: halt-igita, inter-rupt-ita; konfuz-igita; at dawn: ye l’auroro, aurore; at discretion: segun vua judiko, sen kondiciono; at ease: tranquila; ne-jen-ata, komfort-oza; (mil.) (stacar) segun (ye) volo; at fault: faliar, erorar; at first: komence; at hand: proxim, apud; at heart: en mea kordio, reale, intime; at intervals: inter-space, inter-tempe, ye inter-spaci; at it: tre okupata; at large: libere; at last: fine, pos longa tempo; at least: ad-minime; at once: quik, sam-tempe, sam-instante; at … o’clock: ye …; at present: nun, prezente; at sight: ye unesma vido; (to sit) at a table: an tablo; at the end: fine; at the time: lor(e); at the moment: ta-instante, ta-tempe; at will: segun volo (od, plezuro); at work: okupata.

(Lektez pos at last.)

Quale «rid-etar» e «bon-jorno», ta (bona) logiko esas nur etimologiala. Ni ne esez pedanti kun tala familiara vorti!

E to esas omno. Uf!

Me dankas sioro Robert Carnaghan, qua tre serioze respondizis mea kritiko. Me exkuzas me se me posible insultis il, nam to ne esis mea skopo: me nur deziras kritikar lua argumenti, informar Idisti pri lo vera e samtempe igar mea texti interesiva nam, altramaniere, nia diskutado amuzus nulu e tedus rapide. 🐮

Published by

Gilles-Philippe Morin

Saluto! Me nomesas Gilles-Philippe. Me evas 19 yari. Me esas viro. Me habitas Kanada. Me studias medicino. Me parolas la Franca e la Angla. Me pleas piano. Pro quo vu duras lektar co? Bonvenez!

Komentez