Pri la Litero «J».

Saluto a Gabriel Svoboda, quale tu standas?
Yen mea respondo a tua questiono.

Unesme me avertez tu pri co: me ne esas Pioniro e me ne (ankore) trovis dokumento, qua explikas detaloze pro quo esas ca o ta ortografio o pronunco. Tamen kun raciono, to esas per deduktado ed induktado, me povas developar teorio qua sustenas la Ido da la Pioniri. Me ne esas hike por reformar Ido, me esas hike por sequar la Ido di 1914 kom modelo.

Nun me komencez. Me komencez per prizentar a tu nia amiko Esperanto. Saluton!

Pro quo Esperanto? Nu, tua questiono regretinde postulas respondo nek ciencala nek etimologiala ma plu juste historiala. Advere la litero «J» venas nek de G. (Greka) nek de L. (Latina). Ol venas de Esperanto e de DEFRS (Deutsche English Franca Rusa Spanish). Historiale, la maxim multa vorti di Ido venis de Esperanto. Ta vorti esis skribata per du alfabeto-sistemi. La chefa sistemo esis tre stranja nam ol havis sua propra literi: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. En la h-sistemo Fundamentala, ta literi esis rispektive ch, gh, hh, jh, sh e u.

(Me adjuntez, ke la nura kazo en qua gh uzesas «naturale» esas en la nomo Japoniana Ghibli, ma to esas eroro kulturala quale la pronunco di la vorto GIF en la Angla. On pronuncez djif.)

Kande la Pioniri komencis konstruktar Ido, lia maxim grava reformo esis (fortunoze) eliminar omna literi quin Zamenhof inventis. Por ch, sh e u, li simple imitis l’alfabeto Fundamentala. Por hh, li trovis altra alternativi segunkaze tala kam k en «kemio». (La moderna Esperanto sequas ta tendenco e probas eliminar komplete ta litero, sen suceso, nam esas plura konflikti. Anke, pro quo on celus litero qua esas tam oficala kam l’altri?) Fine esas gh e jh. Nam la pioniri kredis, ke ula Idisti (tala kam la Angli) desfacile distingus lia soni, li kustume konsideris ta literi kom la sama litero. (Me komprenas ta grava motivo tre bone nam plura Angli desfacile pronuncas mea propra nomo, Gilles-Philippe, korekte.)

Quale tu lo probable savas, Ido esas reformo di Esperanto. Konseque, multa vorti venas ne de la «Pioniri» ipsa ma vice de la vera pioniro — L.L. Zamenhof. Pro to, me demonstrez a tu, ke analizar l’aspekto ciencal ed etimologiala di la vorti qui kontenas j esas meaopinione ne nur vana ma mem anke stulta nam j venas de moderna lingui.

Me konkordas kun tu pri co: uzar g omnaloke esus plu Greka-Latina. Tote quale uzar c vice k esus anke plu Latina. Ma to ne esas quale Ido funcionas. Se on vere sequus ta logiko, on chanjus tante multa vorti, ke Ido esus tote altra linguo. Pluse, on certe devus adjuntar plusa reguli e sistemi, quin Jean Martignon semblas dezirar per absurdaji tala kam Okcitana e Troia. Ni ne igez Ido min simpla!

Aljeri/a

On trovas Aljeri/o en 1908 (1974 Algeri/o oficale en Esperanto). Forsan ol venas del Araba al-Jazā’ir. Nam ol esas nomo stranjera, me konsideras, ke j esas tote justa quale la f en la Franca vorto nénufar.

Arjent/o

Zamenhof adoptabis arghento. On trovas «arjent/o» en 1908. Tote regulala segun la principo, ke gh divenas j.

Arjentini/a

On trovas Arjentin/o en 1908. Ol etimologiale venas de «arjent/o» do ol imitas lua ortografio.

Belgi/a

On trovas Belgi/o en 1908 (1974 Belg/uj/o oficale en Esperanto). Tote justa.

Egipti/a

On trovas Egipt/o en 1908 (nula vorto oficale en Esperanto). Tote justa.

Geografi/o

La unesma pioniro di Ido, L.L. Zamenhof, adoptabis «geografi/o». On trovas «geografi/o» en 1908. On do konsideris la vorto kom justa e bona. Ol venas de la Latina geografia, di qua Zamenhof kustumale remplasigis la finalo -ia per -io. Ol do esas justa segun Zamenhof e segun la Pioniri.

Geologi/o

On trovas «geologi/o» en 1908 (1909 oficale en Esperanto). Certe ol imitas la ortografio e l’etimologio di la vorto «geografi/o». Ol venas de la Latina/Greka geologia. Tote justa.

Genealogi/o

On trovas «genealogi/o» en 1908 (1919 oficale en Esperanto). Ol ne semblas sequar vorto de Esperanto, ed ol esas tote justa.

Gener/o

On trovas «gener/o» en 1908 (2007 genr/o oficale en Esperanto). Tote justa.

Geni/o

On trovas «geni/o» en 1908 (1909 oficale en Esperanto). Tote justa.

Georgi/a

Me ne trovas ta vorto che Dyer… Me do ignorez olu (nula vorto oficale en Esperanto). Tamen me trovas «Gruzi/a» che Dyer, qua venas de la nomo Rusa di la lando Gruziya. (Certe me ne konocas la historio di ta lando ma ol forsan esis sub la guverno da Rusia kande «Gruzi/a» esis adoptata, ka ne?)

Germani/a

Zamenhof adoptabis German/uj/o. Ol venas de la Latina Germanus, di qua Zamenhof kustumale remplasigis la finalo -us per -o o -a.

Gigant/o

On trovas «geni/o» en 1908 (1909 oficale en Esperanto). Ol venas de la Latina gigant-. Tote justa.

Gimnastik/ar

On trovas «gimnastik/ar» en 1908 (1909 oficale en Esperanto). Tote justa.

Imaj/o

Zamenhof adoptabis imag/o. On trovas «imaj/o» en 1908. Ho, ve! quo eventis? Nu, imag/o ne signifikas «imaj/o» ma plu juste «imagin/o». (La vorto por «imaj/o» esas bild/o en Esperanto.) To ne explikas, pro quo ni havas «imaj/o» vice imag/o. Fakte, la vorto «imaj/o» venas de la Latina vorto imago! Ho, ve! Quo explikas to? Me havas teorio ma regretinde me ne havas la dokumenti e la pruvi necesa por verifikar ol. Se ulu povas suportar o kontredicar me, voluntez agar lo!

Nam Ido venas de Esperanto me kredas, ke «imagin/ar» olim esis imag/ar. Tala chanji eventis ofte: arkt/a divenis «arktika», papag/o divenis «papagay/o», ĉirkaŭ(e) divenis cirk/e divenis «cirkum(e)», adult/o divenis «adulter/o», fulm/o divenis «fulmin/o», e. c. Konseque me kredas, ke on adoptis «imaj/o» pro ke ol olim konfliktis kun imag/o. Pro la sama motivo, on adoptis «pord/o» pro «port/o», «plad/o» pro «plat/o», e. c. Tamen to esas nur teorio.

Pluse la pronunco di «imaj/o» suportesas da plura moderna lingui. Pro to me kredas, ke ol esas malgre to justa.

Jen/ar

Itere Zamenhof adoptabis ghen/i. On trovas «jen/ar» en 1908. Tote regulala segun la principo, ke gh divenas j.

Jendarm/o

On trovas «jendarm/o» che Dyer (1919 ghendarm/o oficale en Esperanto). Me ne savas, kad ol venas de Esperanto o ka to esas lo kontrea. Tamen ol venas strikte de la Franca gens d’armes di qua la pronunco juste similesas jendarm. Ol esas do tote justa.

Jeneroz/a

Me kredis, ke Esperanto uzis vorti nur pozitiva por konstruktar antonimi, nam en la epoko di Zamenhof la dextra esis plu bona kam la sinistra (dekstr/a > mal/desktr/a), yuna esis plu bona kam olda (jun/a > mal/jun/a), joyoza esis plu bona kam trista (ghoj/a > mal/ghoj/a). Or kad avareso esas plu bona kam jenerozeso? Nu, me ne deziras rasista expliko… ma en Esperanto, «jeneroz/a» esas mal/avar/a. Hem?

Ultre to, on trovas «jeneroz/a» en 1908. Me konsideras du motivi pro qui on adoptis «jeneroz/a» vice generoz/a.

Unesme generoz/a konfliktus tre neoportune kun «gener/oz/a». (Ma kande la kontexto tro diferas, konflikto ne esas grava: «golf/o», «lama/o», «tali/o», e. c.)

Ni veneracez la santa lamao! *lama-bramo*

alpaca-at-petting-zoo

Duesme «jeneroz/a» semblas venar de la Franca. Tale ol sequas la pronunco Franca e samtempe evitas la konflikto.

Jentil/a

Itere Zamenhof adoptabis ghentil/a. On trovas «jentil/a» en 1908. Tote regulala segun la principo, ke gh divenas j.

Norvegi/a

On trovas Norveg/o en 1908 (1974 Norveg/uj/o oficale en Esperanto). Semblas segun Vicipædia, ke ol venas de la vorto Latina Norvegia. Ol esas do tote justa.

Origin/o

On trovas «origin/o» en 1908 (1909 oficale en Esperanto). Tote justa.

Plaj/o

Nu, quo esas la vorto ofical en Esperanto? Semblas, ke nur mar/bord/o esas justa nam strand/o e plagh/o ne esas oficala. On trovas «plaj/o» en la Complete Manual (1919). Ol venas de la Franca, de la Hispana e de la Italiana. La Hispana semblas suportar play/o, la Franca semblas suportar «plaj/o» e la Italiana semblas suportar plaji/o. Tamen ca lasta konfliktas kun «plaji/ar». La Latina suportas plag/o. Tamen me ne savas, ka «plag/o» esis adoptata ante «plaj/o», ma li certe konfliktus. Konseque «plaj/o» esas tote justa.

Rej/o

Itere Zamenhof adoptabis regho. On trovas «rej/o» en 1908. Tote regulala segun la principo, ke gh divenas j.

Tragedi/o

Zamenhof adoptabis «tragedi/o». Tote justa.

E to esas omno!

Danko, Gabriel, pro la tre bona e grava questiono. Certe la Ido di la Pioniri ne esas perfekta — serchar perfekteso esas vana — ma kom fundamento di nia linguo, la Ido di 1914-1924 certe esas min mala e min eroroza kam la Fundamento di Esperanto.

Ido esas (la maxim) grava reformo di Esperanto ma ol ne esis tam severa kun la vorti internaciona da Zamenhof kam lo kredas uli tala kam sioro Gonçalo Neves, qua asertas, ke «bisquito» esas eroro — ol venas de biskvit/o. Erori tala kam adult/i, agrabl/a, erar/o, e. c. importis plu multe.

Se tu parolas la Franca, konsiderez la litero j en ta vorti di Ido quale la digramo ph en la Franca: la litero j esas precipue traco di Esperanto quale ph esas traco di la Greka.

Me dankas tu pro ta inteligenta questiono, e pro ol tu havas mea respekto.

Amikale,
Gilles-Philippe 🐮

Aktualigo ye la 8a di agosto 2016: Tro longa, tu ne lektis? Kurte: la litero j di Ido venas de Esperanto. Fakte, preske omnakaze, la litero ĝ divenis j. Omnakaze? No! Me jus parlektis la Universala Vortaro di Esperanto. Me trovis nur quar kazi en qui ĝ divenis g: «garden/o», «gib/o», «leg/o» e «preg/ar». Evidente, la formi jarden/o, jib/o, lej/o e prej/ar esis konsiderata kom ne tam bona o ne tam internaciona. En omna altra kazi, la regulo sequesis.

Published by

Gilles-Philippe Morin

Saluto! Me nomesas Gilles-Philippe. Me evas 19 yari. Me esas viro. Me habitas Kanada. Me studias medicino. Me parolas la Franca e la Angla. Me pleas piano. Pro quo vu duras lektar co? Bonvenez!

Komentez