Pri Kompyuto. (3)

Kel­ka se­ma­ni an­te nun, me skri­bis ar­ti­klo en qua me pro­po­zas, ke la ra­di­ko « kom­pyu­to » esez adop­ta­ta. Po­se, res­pon­do da sio­ro Gon­ça­lo Ne­ves se­quis, en qua il opo­zis mea ar­gu­men­ti ed a qua me kon­tre-ar­gu­men­tis. Nun, me re­ce­vis no­va res­pon­do da sio­ro Ne­ves en la le­tro-lis­to Lin­guo­lis­to, e ta­fo­ye, me tan­dem to­te kon­kor­das kun il pri la adop­to di la ra­di­ko « kom­pu­te­ro ». Kon­se­que, yen lua me­sa­jo.

Ka­ra Gilles-Philippe,

Unes­me me kon­fe­sez ke me ne in­ten­cas per­dar tro mul­ta tem­po pro e per te­mo ja tan­te of­te e tan­te de­ta­lo­ze trak­ti­ta en ica ed al­tra fo­ru­mi. Se tu ex­plo­ros hi­ke per la vor­ti «kom­pu­te­ro», «kom­pu­to­ro» e «kom­pu­ti­lo», tu tro­vos mul­ta e de­ta­lo­za me­sa­ji e mem stu­diu­ri da Ro­bert Car­naghan, James Chandler, Ti­be­rio Ma­donna, me ipsa ed al­tri pri la nu­na te­mo. La vor­to – o plu jus­te: la po­si­bla vor­ti – uze­bla od uzin­da por in­di­kar l’apa­ra­to per qua me skri­bis e tu nun lek­tas ica me­sa­jo, nu ol od oli esas for­san la vor­ti qui ma­xim lon­ge e ma­xim de­ta­lo­ze ana­li­ze­sis dum la to­ta his­to­rio di Ido ! Pro to me pre­fe­rus ne per­dar plu mul­ta tem­po per ica te­mo, nam me ha­vas mul­ta gra­va Ido-tas­ki exe­ku­ten­da e tre po­ka li­be­ra tem­po por exe­ku­tar li. Ta­men me agos lo nur pro e por tu, pro ke tu esas ta­len­to­za ed en­tu­zias­mo­za yu­no qua ha­vas ulo di­cen­da e vi­de­ble sa­vas di­car lo per aten­cin­da ar­gu­men­ti. Do tu cer­te me­ri­tas res­pon­do.

Yen do:

  1. AFGHIR-ana­li­zo
    La men­cio­ni­ta apa­ra­to ye­ne no­mi­ze­sas en la AFGHIR-lin­gui :
    An­gla: com­put­er
    Fran­ca: or­di­na­teur
    Ger­ma­na: Com­put­er
    His­pa­na: com­puta­dor(a) (Amerika), or­de­na­dor (His­pa­nia)
    Ita­lia­na: com­put­er
    Ru­sa: компьютер (kompj’úter)
    Se­gun la fon­to-lin­gui, exis­tas tri po­si­bla sol­vu­ri por la no­mi­zo en Ido:

      1. «kom­pu­te­ro», se­gun AGIR. Vor­to uza­ta da mul­ti ed apro­bi­ta en 2014 da Ti­be­rio Ma­donna kom (se­gun lu ed al­tri) o qua­le (se­gun ULI ed al­tri) lin­gua­la se­kre­ta­rio di ULI. Vor­to uza­ta an­ke en Es­po, quan­kam ra­re, ed apa­ran­ta en PIV (1973) ma rem­pla­si­gi­ta per «kom­pu­to­ro» en NPIV (2002).
      2. «or­di­na­to­ro», se­gun FH. Vor­to uzi­ta da An­dreas Juste.
      3. «kom­pu­ta­to­ro», se­gun H. Vor­to uza­ta da Jean Mar­ti­gnon. Anke en In­ter­lin­gua on uzas «com­pu­ta­tor», ma la kul­tan­ti di «La­ti­ni­tas vi­va» pre­fe­ras uzar «com­pu­ta­trum» en la La­ti­na.

    L’unes­ma sol­vu­ro («kom­pu­te­ro») esas pre­fe­rin­da, nam ol esas plu of­ta ne nur en la AGHIR-gru­po, ma an­ke ex­ter ol, en mul­te­ga lin­gui de di­ver­sa fa­mi­lii.
    Opor­tas aten­car ke la ra­di­ko «kom­pu­ter/» esas pro­nun­ca­ta di­ver­se en la fon­to-lin­gui:
    An­gla: /kəmˈpjuːtə/ (UR), /kəmˈpjutɚ/ (Usa)
    Ger­ma­na: /kɔmˈpjuːtɐ/
    Ita­lia­na: /komˈpjuter/
    Ru­sa: [kɐm⁽ʲ⁾ˈpʲjutɨr]
    Exem­ple, en la An­gla, la «r» ne esas pro­nun­ca­ta en Bri­ta­nia, ma ol esas pro­nun­ca­ta en Usa, quan­kam ne­kla­re, qua­le vo­ka­la­tra r (/ɚ/). Ta­men, en An­gla de­ri­va­ji, ne nur la «r» ma la to­ta «er» esas kla­re pro­nun­ca­ta, quo mon­tras ke, en la An­gla, la ra­di­ko esas kla­re ne «kom­put/» ma «kom­pu­ter»:
    «com­put­er­ize», /kəmˈpju təˌraɪz/ (« kom­pu­te­ri­zar »)
    «com­put­er­ese», /kəmˌpyutəˈriz, -ˈris/ (« kom­pu­te­ra­la jar­go­no »)
    An­ke en l’Ita­lia­na (lin­guo en qua la «er» so­nas tre kla­re) la ra­di­ko «kom­pu­ter» (skri­ba­ta «computer») apa­ras in­te­gre en la de­ri­va­ji «com­puterizzar» (« kom­pu­te­ri­zar ») e «com­puterizzato» (« kom­pu­te­ri­zi­ta »).

  2. Ana­li­zo dil ra­di­ko «kom­pu­ter/»
    La ra­di­ko «kom­pu­ter/» kon­sis­tas ek tri ele­men­ti: la pseu­do­pre­fi­xo «kom-», la prim­ra­di­ko «put/» e la pseu­do­su­fi­xo «-er»:

    1. La pseu­do­su­fi­xo «kom-» esas ori­gi­ne La­ti­na, signi­fi­kas «kun-» e pri­zen­tas tri for­mi en Ido:
      • «kom-» avan «b» e «p»: «kom­ba­tar», «kom­bi­nar», «kom­pa­rar», «kom­pli­kar».
      • «kon-» avan la ma­xim mul­ta kon­so­nan­ti: «kon­cer­to», «kon­fe­sar», «kon­spi­rar», «kon­tra­tar», «kon­vin­kar». La ra­di­ko «kom­fort» esas ecep­ta­bla : Ido he­re­dis ol de Es­pe­ran­to, qua he­re­da­bis ol de la An­gla, Ger­ma­na, Po­lo­na e Ru­sa.
      • «ko-» avan vo­ka­lo, «h», «l», «r» e «m»: «ko­ak­tar», «ko­in­ci­dar», «ko­op­tar», «ko­he­rar», «ko­rek­ta», «ko­res­pon­dar», «ko­mer­car».

      Or­di­na­re ica pseu­do­pre­fi­xo res­tas in­te­gra en Ido. Nur en pa­sa­ble ra­ra ka­zi on «ko­mo­di­gas» ol por evi­tar kon­flik­te­so kun al­tra ra­di­ko: exem­ple, «kum­pre­so», por evi­tar kon­flik­te­so kun «kom­pre­sar». La vor­to «ku­ven­to» esas spe­ca­la ka­zo: ol de­ri­ve­sas di­re­te del Fran­ca «cou­vent», por evi­tar kon­flik­te­so kun «kon­ven­to».

    2. La prim­ra­di­ko «put/» esas ori­gi­ne La­ti­na, si­gni­fi­kas «pen­sar» e kon­te­ne­sas en la ra­dik-vor­ti «im­pu­tar», «de­pu­tar», «dis­pu­tar», «re­pu­tar» e «pu­ta­ti­va».
      Or­di­na­re la prim­ra­di­ki res­tas in­te­gra en Ido. Ul­tre la su­pe­ra fa­mi­lio, me men­cio­nez an­ke la gran­da fa­mi­lio «as­pi­rar», «ex­pi­rar», «ins­pi­rar», «kons­pi­rar», «res­pi­rar», «spi­ri­to», «trans­pi­rar», en qua om­na mem­bri kon­te­nas la prim­ra­di­ko «spir/», si­gni­fi­kan­ta «su­flar» e «res­pi­rar».
      Quan­kam prim­ra­di­ki ne esas en Ido tam esen­ca­la kam en In­ter­lin­gua, ta­men li esas fi­lo­lo­gia­le im­por­tan­ta, ed opor­tas ne de­for­mar li sen gra­va mo­ti­vo.
    3. La pseu­do­su­fi­xo «-er», ori­gi­ne La­ti­na (< «-arius»), mon­tras ob­jek­to (of­te ins­tru­men­to od im­ple­men­to) od agan­to e pri­zen­tas en Ido tri for­mi se­gun la fon­to-lin­gui de qua de­ri­ve­sas la kon­cer­na­ta vor­ti:
      • «-er»: «kan­ce­le­ro», «le­ve­ro», «re­vol­ve­ro», «ro­le­ro», «ushe­ro».
      • «-ier»:»fu­rie­ro», »ku­rie­ro».
      • «-ir»: «ofi­ci­ro», «pio­ni­ro».
  3. La pro­po­za­ta ra­di­ko «kom­pyut/»
    Ica ra­di­ko, me­opi­nio­ne, esas ma­la, mem tre ma­la, pro ye­na mo­ti­vi:

    1. Ol kri­pli­gas la in­ter­na­cio­na ra­di­ko «kom­pu­ter/» per am­pu­tar lua pseu­do­pre­fi­xo «-er».
    2. Ol de­for­mas la prim­ra­di­ko «put/».
    3. Ol trans­skri­bas la An­gla «u» per «yu», quo even­tas en nul al­tra vor­to ori­gi­ne An­gla. Aten­cez ye­na lis­to:
      abut­men­to, fu­ne­lo, lum­po, lu­rar, mus­tar, pul­tro, sa­tur­dio, shu­tro
      En om­na ica vor­ti, la An­gla «u», mal­gre pro­nun­ca­la di­ver­se­so, sen­ecep­te trans­skri­be­sas per «u». To esas tre sa­ja, nam, qua­le tu sa­vas, exis­tas gran­da di­fe­ro in­ter pro­nun­ce­so e skri­beso en la An­gla, e do esas plu se­ku­ra e plu kon­ve­nan­ta egar­dar plu mul­te la skri­ba­ta kam la paro­la­ta for­mo kan­de on trans­skri­bas An­gla vor­ti.

    Ce­te­re, en Ido, «yu» esas uza­ta por trans­skri­bar la La­ti­na «iu-».
    yu­go (< L iu­gum)
    yu­ro (< L ius/iu­ris)
    yus­ta (< L ius­tus)
    Men­cio­nin­da esas an­ke la vor­to «yu­na», [he­re­di­ta] de Es­po e re­pre­zen­tan­ta ul­sor­ta mi­xu­ro de L iu­venis, G yung e R юный (júnyj), kun kel­ka apo­go da A young.

Kor­dia­le,
Gonçalo

Dan­ko, sio­ro Ne­ves, por ita tre bo­na res­pon­do. 🐮

Published by

Gilles-Philippe Morin

Saluto! Me nomesas Gilles-Philippe. Me evas 19 yari. Me esas viro. Me habitas Kanada. Me studias medicino. Me parolas la Franca e la Angla. Me pleas piano. Pro quo vu duras lektar co? Bonvenez!

Komentez