Pri Kompyuto. (2)

En mea las­ta ar­ti­klo, me pro­po­zis la adop­to di la vor­to «kom­pyu­to». Nun, yen res­pon­do dal tre ex­pe­rien­co­za e res­pek­tin­da Idis­to Gon­çalo Ne­ves. Me nur tre po­ke mo­di­fi­kis la ori­gi­nal tex­to por kon­ser­var olua in­te­gre­so.

Dan­ko pro vua de­ta­lo­za stu­diu­ro.

Me dan­kas vu pro vua sa­ja eva­luo. En vua lau­din­da Su­ple­men­ta Ido-Le­xi­ko, vu su­por­tis la adop­to di la vor­to «kom­pu­to­ro». Ta­men, dum nia dis­ku­to, me ler­nis da vu, ke vu nun su­por­tas la vor­to «kom­pu­te­ro». Me des­a­pro­bas am­ba du, do yen mea nu­na idei.

Yen mea ko­­men­­ti:

1) La par­­to “pu” ne pro­­nun­­ce­­sas “pyu” [en] om­­na lin­­gui. Exem­­ple, en la Po­­lo­­na ol pro­­nun­­ce­­sas “pu”. As­­kol­­tez hi­ke.

Nu, me agnos­kas, ke ito esas va­li­da pun­to. Ta­men, me plu jus­te skri­ba­bus «en om­na fon­to-lin­gui» ; nam la Po­lo­na esas nur un ne-fon­ta lin­guo. Quan­kam ol ne esas (ex­pek­tin­de) uni­ver­sal, «pyu» esas fo­ne­ti­ka­le plu in­ter­na­cio­na kam «pu»: la An­gla, la Ger­ma­na, la Ita­lia­na, la Ru­sa — do en­to­te quar ek la sis fon­to-lin­gui — pro­nun­cas la si­la­bo qua­le «pyu» (la Fran­ca adop­tis to­te di­fe­ran­ta vor­to, or­di­na­teur, qua im­por­tos en se­quan­ta ar­gu­men­to). E me ne in­klu­zas la plu­ra al­tra (ne-fon­ta) lin­gui qui im­por­ta­cis olu kun la pro­nun­co «pyu»: la Al­ba­nia­na, la Ja­po­nia­na, la Ko­re­a­na, la Swa­hi­lia, e. c. Me do du­ras opi­nio­nar, ke «pyu» de­vas tro­ve­sar en la vor­to Ida­la.

2) La Ido-vor­ti ne mus­tas ri­pro­duk­tar om­na de­ta­le­ti pri la pro­nun­co ed or­to­gra­fio di la fon­to-lin­gui. Li ya mus­tas esar ko­mo­de pro­nun­ce­bla e skri­be­bla e fa­ci­le ri­ko­no­ce­bla, pre­ci­pue skri­be (nam Ido esas plu of­te skri­ba­ta kam pa­ro­la­ta). Or la skri­bi­ta vor­to “kom­pyu­to” esas mul­te min fa­ci­le ri­ko­no­ce­bla kam “kom­pu­te­ro”.

Se nur la skri­bal for­mo im­por­tus, «com­pu­te­ro» esus la ma­xim bo­na. Or in­te­re­si­va kon­tre-ar­gu­men­to esas, ke «kom­pyu­to» esas plu ri­ko­no­ce­bla en plu­ra lin­gui: Al­ba­nia­na (kom­pju­ter), Ja­po­nia­na (kon­pyū­ta), Ru­sa (kom­pyû­ter), Swa­hi­lia (kom­pyu­ta), Ta­ga­lo­ga (kom­pyu­ter), e. c. Quan­kam nur la Ru­sa lin­guo esas fon­to-lin­guo, on ne igno­rez, ke la ten­den­co in­ter­na­cio­na esas l’adap­to dil skri­bal as­pek­to aden la lin­guo na­cio­nal por kon­ser­var la ori­gi­nal fo­ne­ti­kal as­pek­to, vi­ce lo kon­trea. Fak­te, la ma­jo­ri­ta­to ek la lin­gui na­tu­ral qui skri­bas «k» vi­ce «c» an­ke adap­tis la si­la­bo «pu», do la par­to «kom» na­tu­ra­le se­que­sas da «pyu». Esas do tre in­ter­na­cio­na ten­den­co quan Ido ne­u­ti­le evi­tus se ol adop­tus «kom­pu­te­ro». De in­ter­na­cio­na vid-pun­to, Ido ya esus qua­le «fi­sho ex­ter aquo», ta ex­pre­su­ro ge­nio­ze skri­bin­ta da vu en la se­quan­ta seg­men­to.

Plu­se, kon­tree kam quon vu res­pon­dis, me opi­nio­nas, ke la so­no­ra as­pek­to di la Idal vor­ti ya im­por­tas tam mul­te kam la or­to­gra­fio. Re­a­le, ula­ka­ze ol im­por­tas plu mul­te. En la pa­sin­to, adop­te­sis plu­ra vor­ti qui ha­vas si­mi­le­so strik­te fo­ne­ti­ka­la: po­nye­to e ko­nya­ko di qui la li­te­ri «ny» imi­tas la so­no di la Fran­ca «gn» qua­le vu jus­te re­mar­ki­gis da me en nia dis­ku­to ; fyor­do, qua es­pe­le­sas fior­do e fjor­do en al­tra lin­gui ma «fyor­do» en nu­la lin­guo ecep­te Ido ; cien­co, qua es­pe­le­sus «scien­co» se la so­no­ra as­pek­to ne im­por­tus ; e. c. Lo ve­ra esas, ke dum ke «kom­pu­te­ro» ha­vas po­ke bo­na skri­bal as­pek­to e po­vra so­no­ra as­pek­to, «kom­pyu­to» ha­vas an­ke po­ke bo­na skri­bal as­pek­to ma ece­lan­ta so­no­ra as­pek­to.

3) “kom­pu­te­ro” esas kon­gru­an­ta kun mult al­tra vor­ti si­gni­fi­kan­ta apa­ra­ti od im­ple­men­ti e fi­nan­ta per -er: ba­lan­cie­ro, es­ka­le­ro, evi­e­ro, hal­te­ro, ka­me­ro, ka­te­te­ro, klis­te­ro, le­ve­ro, ras­te­lie­ro, re­vol­ve­ro, ver­nie­ro, vi­zie­ro. Kon­tras­te, “kom­pyu­to” esus stran­je­ra kor­po en la lin­guo, qua­le fi­sho ex­ter aquo.

Wau! me esas im­pre­si­ta da vua be­la e ri­cha lis­to. Vu ha­vas va­li­da ed in­te­re­si­va pun­to hi­ke, ma re­gre­tin­de ser­cha­do en mul­ta­lin­gua di­cio­na­rio quik su­pre­sis mea sur­pri­zo…

Yen pro quo. Om­na vor­ti men­cio­ni­ta en vua lis­to esas pre­zen­ta en la Fran­ca, ma ne om­na esas pre­zen­ta en la al­tra fon­to-lin­gui. Exem­ple: evie­ro esas strik­te Fran­ca ; hal­te­ro esas strik­te Fran­ca ; ras­te­lie­ro esas nur Fran­ca ed Ita­lia­na ; ver­nie­ro ve­nas del no­mo di Fran­ca ma­te­ma­ti­kis­to. Kon­se­que, ita ko­he­ran­te­so en Ido esas nur tes­to di po­vra di­ver­se­so, ne di ula­spe­ca ge­ne­ra­le­so en la lin­guo in­ter­na­cio­na. Fak­te, se­gun la lo­gi­ko di qua la vor­to mus­tas ve­nar de la Fran­ca e fi­nar per «ero», on adop­tus to­te al­tra vor­to: «or­di­na­te­ro» (qua su­por­te­sus da la His­pa­na). Nam com­pu­ter ya esas to­te na­tu­ra­le stran­je­ra, ula­spe­ca «fi­sho ex­ter aquo», pro ke ol ne uze­sas en la Fran­ca. Ta­men, plu vas­ta vid-pun­to re­fu­tas ta­la aser­to pri apa­ra­tal vor­ti: ra­dio-apa­ra­to, te­le­fo­ni­lo, fon­te­no, de­tek­to­ro, ven­ti­la­to­ro, kon­den­sa­to­ro, ter­mo­me­tro, fri­go­ri­zi­lo, lam­po, re­ak­to­ro, mi­kro­fo­no, sis­mo­gra­fo, son­di­lo, ra­dia­to­ro, reo­sta­to, ele­va­to­ro, gi­ro­me­tro, pro­jek­to­ro, fa­xi­lo, ska­ni­lo, e.c. Su­me, «kom­pyu­to» esas do ex­pek­tin­de «stran­je­ra kor­po en la lin­guo», ma ito ne esas ma­la ko­zo, nam sua ori­gi­no ipsa ya esas stran­je­ra.

4) Of­­te l’acen­­to to­­ni­­ka en Ido di­fe­ras de ol­ta en la fon­to-lin­gui. Exem­ple, “pro­xi­ma” e “ra­pi­da” ha­vas acen­to to­ni­ka [di­­fe­­ran­­ta] de ol­ta en la La­ti­na, Ita­lia­na e His­pa­na. To kon­se­quas de la Ido-re­gu­li pri acen­ti­zo, quin Ido par­te he­re­dis de Es­pe­ran­to, qua he­re­da­bis li de la Po­lo­na.

Vu esas jus­ta. Fak­te, yen ci­ta­jo da Jes­per­sen en la Kom­ple­ta Gra­ma­ti­ko De­ta­lo­za (pa­gi­no 180):

La exem­pli ale­ga­ta da Sʳᵒ ᴅᴇ Jᴀɴ­ᴋᴏ tre bo­ne de­mon­stras, ke esus kom­ple­te ne­po­si­bla tro­var acen­ti­zo na­tu­ra­la por om­na po­pu­li, pro ke om­na ima­gi­ne­bla sis­te­mi esas re­pre­zen­ta­ta en nia lin­gui, ed ul­tree, om­na spe­ci de ne­sis­te­mo o de to quo apa­ras ad­mi­ni­me ta­la, exem­ple l’An­gla.

Ta­la re­zo­no esas ne­va­li­da pri com­put­er, nam la acen­to ya esas uni­ver­sa­l (o pres­ke). Uzar ta­la ko­he­ran­te­so esas gra­va opor­tu­ne­so quan la vor­to «kom­pyu­to» igus po­si­bla.

5) La for­mo “kom­pu­to­ro”, quan­kam of­te uza­ta, esas min bo­na kam “kom­pu­te­ro”, nam la An­gla lin­guo, ed om­na lin­gui qui adop­tis la An­gla vor­to, pri­zen­tas vor­to fi­nan­ta per -er. La vor­to “kom­pu­to­ro” (quan me uzis dum pa­sa­ble lon­ga tem­po, til ke Ti­be­rio Ma­don­na pro­po­zis “kom­pu­te­ro”) esas ul­sor­ta abre­viu­ro di “kom­pu­ta­to­ro”, qua sus­te­ne­sas nur dal Por­tu­ga­la­na ed Ame­ri­ka­na His­pa­na (mem en la mo­der­na La­ti­na on di­cas ne “com­pu­ta­tor” ma “com­pu­ta­trum”!). Or ta­la abre­viu­ri esas kel­ke Vo­la­pü­ka­tra, do evi­tin­da.

Me sa­vas nu­lo pri Vo­la­pük ecep­te lua uza­do di tre­mai, do me ne po­vas ko­men­tar pri qua­le vor­ti en Ido po­vas esar «Vo­la­pük­atra». Ul­tre to, «kom­pyut» (o «com­put») esas la nu­ra par­to qua im­por­tas, nam en plu­ra lin­gui on chan­jis la fi­no «er» per i. a. «a»: «kom­pyu­ta» en la Ru­sa, «kon­pyu­ta» en la Ja­po­nia­na. Fak­te, «er» pro­nun­ce­sas qua­le en la An­gla, en la lin­gui qui adop­tis olu. Nam en Ido on ha­vas kon­stan­ta pro­nun­co di la li­te­ri, on ne dar­fas agar lo sa­ma. Adop­tar «er» esus do, fo­ne­ti­ka­le, to­te ne­u­ti­la e mem era­ti­ka. Or, «kom­pyu­to» sol­vas la de­ba­to pri «er», «or» e «il» per sim­ple su­pre­sar ita su­per­flua si­la­bo.

Re­zu­me, “kom­pu­te­ro” esas la ma­xim bo­na for­mo, ed ol cer­te ofi­ca­les­kos plu o min frue.

Me ne po­vas ko­men­tar lua ofi­ca­les­ko. Ta­men, me des­kon­kor­das kun vu pri la aser­to, ke «kom­pu­te­ro» esas la «ma­xim bo­na for­mo». Ol cer­te ne esas «bo­na» for­mo, ma la ques­tio­no esas plu jus­te: kad ol esas la mi­nim ma­la ? Nam sim­ple skri­bar «com­put­er» e pro­nun­car ol qua­le en la An­gla esus la ma­xim bo­na in­ter­na­cio­na for­mo, ma on evi­den­te ne dar­fas (e ne de­vas) uzar ol en Ido. Me opi­nio­nas, ke mea su­pe­ra ar­gu­men­ti jus­te de­mon­stris, ke quan­kam am­ba «kom­pu­te­ro» e «kom­pyu­to» esas stran­ja es­pe­li di la vor­to com­put­er, nur «kom­pyu­to» ha­vas gran­da fo­ne­ti­kal avan­ta­jo. Ita su­pe­rio­re­so do in­di­kas, ke «kom­pyu­to», vi­ce «kom­pu­te­ro», esas la ma­xim bo­na for­mo. 🐮

Published by

Gilles-Philippe Morin

Saluto! Me nomesas Gilles-Philippe. Me evas 19 yari. Me esas viro. Me habitas Kanada. Me studias medicino. Me parolas la Franca e la Angla. Me pleas piano. Pro quo vu duras lektar co? Bonvenez!

Komentez