Tempi necerta

En la mondo, la maxim bon medicino
Valoras mem plu kam oro ed arjento.
Ma ankore, la yusta medikamento
Es amar e pardonar sua vicino.

De pos ke uli deskovris la vacino,
Nia socio forlasas la «memento».
Nemortiva sun sentas la homa ento;
Malgre to, la mondo krias de lancino.

Mem se nun plombo povas divenar oro,
Pro ni, en omna landi duras hororo:
Armei, teroristi e «volfi sola».

Tamen ni ne sukombez a la teroro.
Do vice repetar riskoza eroro,
Historio esez l’epoko busola!

© 2017 Gilles-Philippe Morin.

Utopio

Apud trono de oro e de nielo,
La nubi flotacante en la cieli,
L’anjeli pleante per sua vieli,
En ta loko fluas lakto e mielo.

Joyoze vivas gento en la edeno,
Nam singlu devis vartar sua gradizo
Por enirar la belega paradizo;
Omnu festas eterne en la gardeno.

Malgre ke la volfo esas tre proxima,
La homi, ridetante, esas sentima:
La bestio ipsa konstruktis sua muro!

E mem sen plusa milito o konvoyo,
La populo povas vivar sen enoyo,
Nam bezonas nul odion vera humuro!

© 2017 Gilles-Philippe Morin.

Heroino*? (2)

Me olim skribis artiklo en qua me expozis mea vidpunto pri la vorto heroeno. Yen nun detali quin me trovas en la revuo Progreso.

Progreso, V, 341:


Radiki finanta per -ol-en.

Sº Jönsson propozas, pro motivi di regulozeso ed internacioneso, restaurar la radiki finanta per -ul e per -in, sen timar la falsa aspekto di derivaji, e adoptar:

fenikulo vice fenkolo; frangulo; lupulo (lupo divenus volfo: IV, 662); muskulo (ja propozita: V, 158); pendulo (IV, 714); primulo; ranunkulo; titulo (IV, 349); tegulo; kukulo (ja prop.: V, 98): on ne objecionez kukul-ulo posibla: nam ni havas ja multa nomi di vivanta enti finanta per -ul: forfikul, libelul, tarantul; dicipul; emul, somnambul.

Vice kalkolo (IV, 440) Sº Jönsson preferas kalkulo, vicigante nuna kalkulo per kalkulaco.

Same pri la radiki finanta per -en; il propozas: baldakino; examinar; festino; florino; fraxino; inguino; inguino; galantino (il ne timas la kalemburo galant-ino, pro ke galanta uzesas nur por viri: ico esas eroro); jasmino, kamino, karpino, lamino, lupino, magazino, marokino, matino, palankino, sucino, tendino, velino, volumino, ravino, gramino; buletino vice bulteno; grapino (IV, 77); abdomino (IV, 512); tarino (IV, 642); trampolino vice trampleno (IV, 644); molino vice moleno (IV, 152). On ne povas plu timar konflikto inter karpino e karpo (fisho) kam inter karpo (fisho) e karpo (anatomiala termino). Cetere, suficus adoptar karpiono por la fisho (IV, 714). On ne povas objecionar lam-ino a lamino, nam on ja adoptis la verbo laminar (V, 67). On devus supresar lama, dusenca (nam en D. ol signifikas kune lama e paralizita) e adoptar la verbo klaudikar (lam-irar).

Sº Jönsson propozas chanjar sequante kelka bestio-nomi: babuino; delfino; kanabino; marsuino; pangolino; saguino; daimo esus plu bona kam daeno. Same: arlekino, kapucino, skabino, vicino, beduino. On ne povas objecionar, ke on devos kelkafoye adjuntar a ta vorti la sufixo -in, nam ni havas ja simila vorti: ekino, ermino, fuino, kretino, pinguino, rabino, sanguino, sardino, serino, trikino, zibelino; on propozis felino (IV, 76), libertino (IV, 13), jakobino (IV, 137), frankolino (V, 87), gibelino (V, 87), paladino (V, 88), e albino vice albinoso (V, 155). Du sequanta -in ne esus plu shokanta kam en quinino. — On anke ne povas alegar la sono nazalizita di la finalo -in en F., nam ta sono ne esas internaciona, e desaparas en la derivaji (matin-al, em-magasiner).

Tamen, ni devas konservar chagreno, albumeno, mandareno, mieno, ordeno, plateno, palateno por evitar konflikti. Manekeno povas alegar sua holandana origino (maneken), ma manikino esus plu internaciona. Baseno povas restar, se on timas la konflikto kun bas-ino. On devas aceptar la nominativa formo di L. kande ol dominacas en nia lingui, ex. en specimeno, ciklameno (III, 602), analoge a silexo, lotuso, forumo; ma on ne havas tala motivo por konservar examenar apud abominar, kriminar; tendeno, veleno apud satino; o por adoptar grapeno apud gratino (IV, 77).


On oficaligis uli ek ta sugesti, segun Progreso, VI, 131:


1341. On adoptas: arlekino, baldakino, buletino, festino, florino, fraxino, gramino, inguino, jasmino, kanabino, kapucino, karpino, lupino, magazino, manekino, marokino, matino, palankino, ravino, skabino, sucino, tendino, velino, vicino, volumino, vice la vorti finanta per -eno (V, 341).


La exemplo di karpo bone demonstras, ke on tote ne timez homonimeso pro homonimeso. La kuntexto nura esez nia guido. Or me ne povas imaginar nun exemplo en qua hero-ino konfliktus kun heroino*… 🐮

Idolinguo?

Progreso, III, p. 100:


Pri la nomo di nia linguo.

Sº Jespersen deziras konocigar, ke il definitive preferas la tri sequanta stadyi di abrejo: Internaciona LinguoInterlinguoIlo, qui devus uzesar samtempe, segun la kazi. Interlinguo esis ja propozita da Sº Jönsson (Kjöbenhavn) e da Sº Choblet (Loudun). Sed pri ca vorto ni povas questiono: kad ol ne riskas genitar dusencesi, kande on dicos ex. interlinguisti (inter linguisti), interlinguala (inter linguala) e mem interlinguo (inter linguo… ed altra)?


Certe, en la sama logiko, on povas dicar ke «Idolinguisto» signifikas «Ido-linguisto»… 🐮

La Skopo

(da Markezo L. de Beaufront, ex-Esperantoprofesoro, autoro dil projeto IDO, adoptita e perfektigita da grand akademio de mondociencisti)

Tra densa tenebro, lumizas nin stelo
Ad olqua konstante ni fidas.
Per lua brilado en nigra cielo,
La skopon montrata ni vidas.
E nule ni timas la nokto-fantomi,
La stroki dil fato, la moki dil homi,
Nam rekta, sentrompa, justege trasita,
La voyo da ni selektita.

Ni semas obstine, nultempe tedesas,
Al tempi futura pensante,
Mil grani perisas, dek mili perdesas;
Ni plugas e semas konstante.
«Ha finez!» klamachas la homi kun moko
«No, durez, avancez!» adjuras nin voko;
La nevi per benedikado vi pagos,
Se kun persevero vi agos.

Dum longa sukusi dil vintro-tempesti,
Ul branchi frapita ruptesas.
L’arboro ne mortis, e balde nov testi
Pri lua vigoro trovesas.
Certege permanos la brav idistaro:
Lun ya ne faligos mult enemikaro.
Plenfide lu marchas, ardore flamoza,
Al skopo brilante lumoza.

Kuraje, persiste, ne deviacante,
Ni sequez la voyo montrita!
Mem singla guteti, sencese falante,
Perforas la petro granita.
L’espero, l’obstino e la konstanteso,
Yen bela tri forci, di qui l’efikado,
Tra multa labori e persekuteso,
Nin duktos a la triumfado.

— Progreso, XII, p. 4

Aktualigo ye la 28-ma februaro 2017: Me jus remarkis, ke la poemo esas adapturo di la poemo «La Vojo» da L.L. Zamenhof.

Pri «Ficho».

Me deziris klarigar la senco di la vorto «ficho». Me do serchis lua adopto en la revuo Progreso. Yen lu (Progreso, V, p. 484):


Ficho [DEFRS] = D. FischeSpielmarke; E. fish; F. fichejeton; I. gettonemarca; R. fishka; S. ficha. — Lud-marko ne esus justa, nam ta objekto ne uzesas nur en ludi; on havas ex. fichi di prezenteso, qui pagesas a la membri di konsilantaro, qui asistis singla kunveno.


On trovas la sama remarko che Dyer (cf. ficho).

La termino fichi di prezenteso venas direte de la Franca jeton de présence.

En la dicionario Franca quan uzis Pesch (edituro di 1928), me trovis la yena defini:

Ek ta defini, on povas extraktar 3 defini:

  1. (fiche) Stifto.
  2. (fiche) Marko fixigita sur ulo.
  3. (jeton) Peco de metali, de ivoro, medalioforma, quan on uzis olim por kalkular.

On quik eliminez la unesma senco di «fiche», nam lu ja reprezentesas da la vorto «stifto». Tamen, la justa defino (od un ek la justa defini) certe trovesas en la duesma senco, nam altrakaze on ne tradukabus «ficho» a la Franca…

Pluse, la propra senco di «jeton» ja esis obsoleta, quale lon mencionas la defino. Esus do neposibla ke on adoptis ta senco, adminime sole. La senci adoptita esis do la senci analoga.

Do ni extraktez plusa defini ek la du lasta senci:

  1. (fiche 2) Lamo de ivoro, de osto, de perlomatro, qua uzesas por notar, dum partio, la punti quin singlu ganas, e qui pagesas ye la fino di ludo.
  2. (fiche 2) Karto sur qua on skribas la tituli di la verki di biblioteko, di la noti, di la dokumenti, quin on klasifikas alfabetale, en buxi, por rekursar a lu kande on bezonas tala verko, tala dokumento.
  3. (fiche 2) Karto qua uzesas por transmisar a borsagento, en borso, la imperi komprar o vendar di kliento.
  4. (jeton 1) Mikra peco de metalo, de ivoro, qua uzesas por notar en ludo.
  5. (jeton 1Ficho di prezenteso: sorto di medalii quin on donas, en ula societi, a singla membri qui asistas la kunsidi.
  6. (jeton 1) (per extenso di la senco) Honorarii pagata po singla kunsido quan on asistis.
  7. (jeton 1) Mikra instrumento per qua on verifikas kad la tipi di imprimado esas ya samanivela.

Nu, on povas quik konsiderar la senci 1, 4 e 5 kom justa (1 e 4 esante sinonimi) segun la defino en Progreso. Tamen, esas kelka detali interesanta:

  • La defino di Progreso mencionas ke «ficho» esas ula objekto.
  • La defino di Progreso donas «ficho di prezenteso» kom exemplo, ne nur kom duesma senco.

Me do eliminas la senco 6 (honorarii ne esas objekto) e la senci 2, 3 e 7 (karto ed instrumento tote ne esas objekti simila a medalio). Tamen, restas nula senco cetera, mem se la uzo di «ex.» en la remarko indikas lo kontrea…

Me do komparez kun altra vortaro, la tildata Petit Robert:

ficho (jeton)

  1. Peco plata ed ordinare ronda, olim uzata por kalkular, qua reprezentas, nuntempe, ula valoro o numero di ordino. Ficho de ivoro, de metalo. Fichi qui uzesas por notar la punti en ludo.ludmarko. Fichi e plaki qui uzesas kom riskajo en ruleto. Ficho di telefonilo. Fichi numerizita, uzata en banki, e.c. Ficho di kontrolo: ficho qua uzesas por kontrolar la prezenteso di persono (gardisto, soldato, laboristo…) en lua laboreyo.
    • (specale) Ficho di prezenteso: peco livrata a singla membri prezenta di konsilantaro, di asemblitaro, qua simbolizas honorarii o rimborso di spenso. (per extenso) Ta honorarii. Fichi di prezenteso atribuata a la membri di konsilantaro di administro di societo anonima.

Le Petit Robert ofras nur un senco generala a «jeton»! Nu, la defini semblas tote apta e certe plu kompleta kam la streta defino da Pesch, qua inkluzas nur la senci 1 e 4 (kontredicante la remarko en Progreso). Me do konkluzas ke la defino (sura) da Le Petit Robert esas la maxim adoptenda. 🐮

Linguo kun Arogo.

Yen ke me trovis artiklo en Progreso, qua konfirmas ula ek mea teorii pri la Pioniri e lia kreado di nia linguo.

Me olim skribis:

On trovas meiōn en «mioceno». En la Greka semblas, ke on ne pronuncis la litero E en ei, quale lon demonstras «mioceno» (meiōn), «idolo» (eidōlon), «ikono» (eikōn), «plioceno» (pleiōn) e «kalidoskopo» (eidos). Konseque, meio- esez mio- en Ido.

Yen quon me trovis (Progreso IV—294):


Pri ev en la vorti greka.

La diftongo eu, en la greka vorti, pronuncesis tre probable ev; adminime, on komencis ja en l’antiqueso pronuncar ol tale (quale la moderna Greki). La regulo esis do, dum la pasinta yarcenti, transskribar ta diftongo per ev, e tale ni havas la vorti F. névralgie, névrose, aponévrose, névrilemme, plèvre, e c.¹. Rimarkez ke la G. neuron (nevron) esas identa (per simpla «metatezo», permuto di literi) a la L. nervus skribita neruus o neruos². Nur en la lasta yardeki, pro nesavo, on enduktis en nuva vorti l’ortografio eu: neurologie, neurasthénie, e c. En la LI. on devas uniformigar omna ta vorti, e reduktar oli a la anciena e bona tradiciono. Tante plu, ke to evitos la multigo di la diftongo eu, tante desagreabla e nefacila por multi, ed igos la koncernata vorti plu belsona e komoda por omni³.


  1. On memorez nur la vorto Evangelio!
  2. On savas ke la du literi uv ne distingesis skribe ante la 17ª yarcento. Tale eventis diverseso di ortografio en vorti identa e mem propra nomi, quale LefebvreLefebure.
  3. Pro simila motivi (restauro di la justa pronunco) on ne devas transskribar sklave la greka diftongi aioiei, ma tradukar li segun l’exemplo di la L.: on dicas idolo e ne eidoloEpiro e ne Epeirokirurgio e ne keirurgiopedagogo e ne paidagogofenixo, e ne foinixo. Pro to anke ni dicis kalidoskopo e ne kaleidoskopo. Ni lasez la mi-savanti admirar en Esperanto la bela diftongi ajoj, qui memorigas da li… la greka finali!

Nu, tanta arogo! Tanta preskriptivismo! Tanta kontreinternacioneso! Tanta etimologio! On ignoris DEFIRS kun pedanteso pro lia «nesavo»… Segun ta vipdunto, la neoficala *neurono (nevrono) di Dyer esas eroro, tote quale *aleurono (alevrono), e.c., e.c.. Fine, la Latina calidoscopium esas la nura motivo qua povas suportar «kalidoskopo»!

Or yen plusa artiklo (Progreso IV—467):


ev od eu.

IV. 294, on rekomendis restaurigar da L.I. la justa pronunco e do anke skribala formo di la greka ev (vice eu). Kad la motivo «reduktar oli (t.e. la vorti) a la anciena e bona tradiciono» povas esar determinigiva por la nomizado en L.I.? Konsidero di unesala etimologiala apliko di naturala radiki ne esas tam importanta kam konsidero di la nuna fakte existanta uzo en naturala lingui¹. Ed ek konsidero di la lasta fakto sequas, ke neuroneurologio e c. esas adoptenda.

A.J. Storfer.

Rimarko. — To esas justa; ma precize en la nuna stando on trovas mixuro di l’anciena tradiciono e di nuva uzado. Ni darfas selektar inter li por uniformigar.


Selektar inter anciena tradiciono e nova uzado.

Ni esas en 2017. Ni havas «glikoso» vice «glukoso», «nevralgio» vice «neuralgio», «nevroso» vice «neuroso», «plevro» vice «pleuro». Tamen, ni havas «neurono» vice «nevrono», «aleurono» vice «alevrono», e.c. Mem «pleuronekto» adoptesis ante Dyer. Nia Ido esas nun linguo nekoheranta. Quon agar? Quon selektar? Mea konkluzo: La debato esas ankore facenda. Irgakaze, la arogo di nia Pioniri esas ulo konsiderinda. 🐮

Doktoro Zamenhof e la Delegitaro.

Me recente trovis libro polemikala, quan skribis Louis Couturat pri d-ro Zamenhof. Me tante astonesis da lua kontenajo, e precipue pri la opiniono di Zamenhof, ke me preske hezitis pri lua autentikeso.

Tamen, s-ro Gonçalo Neves skribis to pri la libro:

Danko, Gilles-Philippe!

Yen lo skribita da Gaston Waringhien pri ica verko da Couturat (en Leteroj de L. L. Zamenhof, II, 1948, p. ix):

«Tiu broŝuro liveras la tekston de la leteroj de Zamenhof al Couturat, ĉar la originaloj malaperis. Ĝia teksto ŝajnas fidinda, el la kontroloj, kiujn mi povis fari per kelkaj kopioj apartenantaj al Sebert aŭ al Javal.»

Se Waringhien – feroca enemiko di Ido – opinionis tale, do la libro esas ya fidinda!

GN

Nu, s-ro Waringhien esis la autoro di la PIV! Se lu skribis to, do la verko da Louis Couturat ya esas fidinda.

Yen kelka citi de Zamenhof, quin maxim astonas me:

Ye la 27-ma agosto 1903 (p. 5):

Se la Akademioj volus akcepti Esperanton, mi ne sole ne protestus kontraŭ diversaj plibonigoj, sed mi mem petus, ke la aŭtoritata komitato entreprenu ĉiujn tiujn plibonigojn, kiuj montriĝis utilaj en la daŭro de la 16-jara praktika uzado de la lingvo.

Ye la 9-ma novembro 1906 (p. 7-8):

Estas tute sendube, ke ni devos ankoraŭ batali tre longe kaj tre malfacile; sed tiu ĉi batalado min tute ne timigas, ĉar mi estas tute konvinkita, ke pli aŭ malpli frue nia idea devos nepre venki. Ĉu la estonta lingvo estos Esperanto aŭ ia alia lingvo, — sed pli aŭ malpli frue ia neŭtrala lingvo nepre estos akceptita, ĉar esti alie ne povas.

[…]

En la unua teksto de mia Bulonja Deklaracio estis dirite, ke «la esperantistoj laboras por Esperanto nur provizore ĝis la tempo, kiam ia aŭtoritata internacia kongreso faros la definitivan elekton de la lingvo internacia, kaj tiam la esperantistoj promesas aliĝi sendispute al tiu lingvo, kiun la dirita kongreso elektos».

Ye la 4-ma di decembro 1906 (p. 9):

La sola, kion mi deziras, estas: ke la mondo havu lingvon internacian. La demando pri tio, kia estos la formo de tiu lingvo, estas por mi afero negrava, se nur la lingvo estos neŭtralauzebla kaj vivipova. Tial se Via komitato estos sufiĉe aŭtoritata, por ke ĝi povu antaŭenpuŝi nian ideon pli sukcese ol ĝin faras la esperantistaro, tiam mi kun la plej granda plezuro akceptos ĈION kion la komitato decidos, eĉ se mi devus malpaciĝi kun la tuta esperantistato; sed se la aŭtoritateco de Via komitato estos tiel malgranda, ke ĝi povos doni nenian praktikan rezultaton, tiam mi kompreneble devos gardi min de publika aliĝo al ĝi, por ke mi per tio ne detruu tion, kion la esperantistaro jam atingis. Jen estas la kaŭzo, kial mi nun ne povas ankoraŭ doni al Vi ian publikan promeson.

[…] la plibonigoj povos esti multe pli liberaj kaj sekve pli bonaj, se ilin proponos aŭtoritata komitato staranta ekster la mondo esperantista […]

Ye la 13-ma januaro 1907 (p. 10):

[…] ĉiuj veraj esperantistoj (ne la ŝovinistoj, kiuj volas nur «aŭ Esperanton aŭ nenion») […]

Esis tanta difero inter la publika Zamenhof e la privata Zamenhof… 🐮

La volfo e la homo.

Kruela volfo volis strangular mutono, kande brava homo forpulsis la volfo e liberigis la mutono. Ma vespere, ta bonega homo buchis la bestio por manjar lu.

Mortante la mutono dicis: «Tu fortiris me de la boko di la volfo, ho homo! ma por me esas tote sama, esar manjata da volfo o da homo».

— Sadi
(Persiana poeto, XII-ma yarcento)
tradukis H. Senigallia
adaptis G.-Ph. Morin.

Fonto: Delagrave, Charles (editisto). (1908). Unesma Lektolibro. Paris, Francia: Librairie Charles Delagrave.