Pipro e Karoto, Epizodo 21: La Konkurso di Magio

Kara samideani,
Danke la suporto di Brian Drake me komencis tradukar la komika-bendo* Pepper&Carrot, quan ja komencabis tradukar mea amiko William Johnsson. Me komence tradukis la dek-e-unesma epizodo, e balde me esperas tradukar l’altra epizodi.

Voluntez suportar la artisto, se vu prizas lua grandioza verko.

Yen la epizodo dek-e-un, qua esas la maxim recenta. Juez!

(Por vidar la tota epizodo en un imajo, kliktez hike!)

Interreto

Askoltar koncerto di violoncelo,
La particioni por plear piano.
Trans la mondo me babil kun Aziano.
Mem la Papo pipias per la blu ucelo!

Klikto per la muso, omno en ecelo,
Ne plus preske ni bezon aeroplano.
Quala junglo, de liano a liano,
Sempre plus on nove trovas olda celo!

Ka nin dominacas la ubiqua reto?
Damnas me la situi, olqui nocas dormo,
Danke tu, la grandioza komputero!

Tam dependigiv tu es kam sigareto,
Nin submersas per tsunami de informo.
Onu quaze lern uzar tu en utero!

© 2017 Gilles-Philippe Morin.

Pauzo

I need to take a break to reflect on my personal goals, on my activity in the Ido community, on the direction of the said community, on the language itself and on the outlook of an international language. I might return. Thank you for everything.

Me bezonas pauzar por reflektar pri mea skopi personal, pri mea agado en la Ido-societo, pri la direciono di ta societo, pri la linguo ipsa e pri la perspektivo di linguo internaciona. Me forsan rivenos. Danko pro omno.

«Enkhiridion»

Yen libro, quan me jus finis transskribar: Enkhiridion, o Manu-Libro di Epikteto da C.S. Pearson e Louis Couturat (1909). Segun la enciklopedio Encyclopædia Universalis, yen quo esas la verko:


Exkluzive parola, la doco da Epikteto (50 cirkume—130 cirkume) parvenis a ni tra lua dicipulo Arriano (105 cirkume—180 cirkume), qua konservis por ni Konversi e la Manu-libro: ca esas, kun la Pensi da Marcus Aurelius, la maxim konocata e la maxim lektata ek la texti di stoikismo antiqua. Lu uzesas kom kontrastivo da Pascal en en lua apologiarto (cirkum 1650) dum ke la jezuito Matteo Ricci, preske en la sama epoko, uzas lu kom propedeutiko(¹) por la Kristanigo di la eruditi Chiniana… Shaftesbury inspiresas da lu en sua Exercaro, Leopardi tradukis lu por sua uzo, e Nietzsche semblas memorar lu en sua doktrino di amor fati (amo di fato).


Me deziras dankar Gonçalo Neves, qua skanis* la libro, por ke me transskribez lu. Regretinde lu recente decidis abandonar la letrolisto Linguolisto, quan me tre prizas. Me memoros la interesanta diskuti, quin me havis kun ta respektindo. Me esperas, ke lu prizos mea laboro.

Me konsideras komplete rieditar la libro kun adapto segun la moderna vortaro, ortografio e gramatiko.

Me anke konsideras adaptar ta libro en dokumento PDF. Tamen me ankore vartos, ke pluri demandez lo.

Voluntez informar me, se vu trovas eroro.

Juez! 🐮


  1. propedeutik-o* [DeFIRS] = D. Propädeutik; E. propaedeutic; F. propédeutique; I. propedeutico; R. propedevtika; S. propedéutica.

Pri «matro» e propozo

Me havas nova propozo. Me analizis la sequanta artikli pri «matro» e «patrino», skribita e til la adopto di «matro»:

Progreso, II, 144 (propozo)
Progreso, II, 145
Progreso, II, 632
Progreso, II, 666
Progreso, II, 682
Progreso, III, 145
Progreso, IV, 26
Progreso, IV, 143
Progreso, IV, 226
Progreso, IV, 690 (adopto)
Progreso, VI, 535 (precizigo)

Yen omna argumenti, quin me povis extraktar:

(1) Estetiko: «matro» esas min «artificala» kam «patrino». On uzis ta argumento kande «patro» ankore ne esis «patrulo».
(2) Internacioneso: «matro» esas tre internaciona [DEFIRS], t.e. tam internaciona kam «patro».
(3) Vortifado: matro esas specala koncepto, quan on trovas en vorti tal quala «matrala linguo» (qua ne signifikas «genitorinala linguo»); ol do havas signifiko praktikala plu kam nur genitorala o genitala.
(4) Distingo: matro havas unika rolo ed unika relato kun sua filio, quan ne generale havas simpla «patro femina» (segun la genro-neutrigo, qua eventis pos ta argumento, patro ne havas ta unikeso).
(5) Historio: la koncepto di «matroyuro» aparis, segun ciencisti, ante la koncepto di «patroyuro».

To esas omno. Or, en 2017, yen quante ta argumenti valoras:

(1) «Estetiko» valoras nulo e nultempe esis argumento valida en la L.I. Nur importas unsenceso, reversebleso, internacioneso ed eufonio. Argumento nihila.

(2) «Matro» esas ankore tre internaciona ed esos ankore tre internaciona. Argumento valida.

(3) Louis Couturat bone demonstris, ke on povas dicar «genitorala linguo» (patrala linguo) o «patriala linguo», qua esus plu justa. Tamen lu agnoskis, ke la matreso simbolala importis, specale por konservar la sentimento originale transmisita. Argumento mivalida.

(4) Ta argumento, qua forsan esis tote apta en la frua dek-e-duesma yarcento, esas nun tote sexuista ed arkaika specale konsiderite, ke nun multa familii esas homeosexuala e havas du matri o du patri. Ni ne konsiderez la patro nur kom spermizinto e la matro kom parturinto! Genitoreso esas multe plu komplexa e multe plu bela kam to, e singla genitoro devas havar la sama graveso. Argumento nihila.

(5) Konsiderar ta argumento esis grava eroro da nia Pioniri. La sudicanta «ciencisti», qui propagis ta teorio, esis fakte pseudociencisti. Esas nula pruvo pri ta asertita anteeso, e regretinde plura feministi uzas lu ankore por defensar feminismo… Argumento nihila.

Konseque, restas nur 1,5 argumenti por suportar «matro»: internacioneso e vortifado. Or la unesma ne esas sata por suportar «matro» [EFIS] apud «frato» [EFIS] plu kam «soro» [eFIS] apud «frato» [EFIS]—ta «soro» qua, ni ne obliviez, propozesis samtempe kam «matro»—e la duesma ne suportas «matro» kom sinonimo di «genitorino» (patrino), ma plu juste kom vorto kun specala senco (sentimentala equivalanto).

La klarigo en Progreso VI explikas, kande uzar «matro» vice «patrino»:
— Se on deziras expresar logikala simetrajo di «patrulo», on uzez «patrino»;
— Se on deziras expresar sentimentala equivalanto di «patrino», on uzez «matro», quale on uzas «amazono» vice «kavalkerino» e «viro» vice «homala adulto».

Do, se on adoptis «matro» e pose decidis, ke on remplasigis «patrulo» da «patro» e «patro» da «genitoro» [eFISL], pro quo on ne facus lo sama kun «frato»?

— «fratulo» divenez «frato»;
— «fratino» divenez «soro» [eFIS]
— «frato» divenez «germano» [eFISL]

«genitoro» esas joko en la Franca, ma to ne importas. Lu esas anke esence yurala (o biologiala) vorto en la Franca ed en la Angla, ma to ne importas, nam lu esas generala en la Italiana ed en la Latina (e tote darfas esar tale en nia linguo). Simile, «germano» esas yurala en la Angla (german), en la Franca (germain), en la Italiana (germano/a) ed en la Hispana (germano/a), ma lu esas generala en la Hispana (hermano) ed en la Latina (germanus) (e tote darfas esar tale en nia linguo).

Se on timas konflikto pro «dusenceso» (kun la mayuskuloza «Germana»), on simple povus vice lu adoptar «hermano», qua prenas la ortografio Hispana, e qua deformas la vorto originala tam bone kam «gulfo» e «fijo».

Ma ti qui tro pavoras ne obliviez: cheko e Cheko, goto e Goto, romano e Romano, franko e Franko, galo e Galo, togo e Togo, buro e Buro, budo e Budo, monako e Monako, e.c.

Do yen mea propozo: ni imitez «patro», «matro» e «genitoro» kun «frato», «soro» e «germano». Multe plu internaciona kam la stranja «fratulo» e «fratino», e multe plu kurta ed utila! 🐮

Teroro

Yen migranti neaceptesas shikane!
Me pensas pri la kreo di mea lando:
La preavo qua pozis l’unesma plando
Certe anke esis enmigranto, ka ne?

Yen on timas, ke li kauzas a ni jeni!
Me pensas pri la kreo di mea lando:
Qui guvernesas del unesma komando,
Kad on obliviis la aborijeni?

Nun, spektez! Yen un, ni esas la ridindi,
Pro ke ni vekigis la mentale blindi,
E ni plasizis la yusti en karcero!

Do, ante denuncar sur omna tegulo,
Forsan on devus regardar en spegulo:
Yen ube trovesos la vera kancero!

© 2017 Gilles-Philippe Morin.

Pri -ind-, mea propozo

En 1908, la Grammaire complète deklaris, ke la sufixo aj havas «senco esence pasiva, e ne darfas aplikesar a verbi netransitiva tal quala esar, existar, reptar, e.c.» (p. 55).

Or, yen ke on ja trovis rezultajo e eventajo en la Dictionnaire français-international (1908)! Mem plu skandaloza esas, ke on trovas reptajo en Dyer (Ido-English Dictionary, p. X)!

Do, kad on ridinde deklaris, ke rezultar e eventar esas transitiva? Ha! no. On korektigis la defino di aj ipsa.

Do, yen ke on adjuntis la senco aktiva en omna verki pri Ido (Complete Manual, 1919, la vortolibri da Dyer, 1922-1924, Kompleta Gramatiko, 1925, e.c.) mem ante ke ta «chanjo» oficaleskis, t.e. en 1925!

(Advere to ne esis «chanjo» e mem ne bezonis oficaligo, segun me, nam l’aktiva uzo di aj existas de pos la komenco di la L.I.)

Do, vice deklarar, ke aj mustas havar un senco (pasiva) en omna derivaji, on deklaris, ke lu havas ula senco en ula derivaji, ed ula altra senco en ula altra derivaji, ex., lu havas senco pasiva en transitiva verbi e senco aktiva en netransitiva verbi.

Ka vi povas divinar, adube me iras kun ta naraco?

En la Grammaire complète, on lektas (p. 61, noto 1):


On remarquera que les suffixes iv, em ont le sens actif, et les suffixes ebl, end, ind, le sens passif; ces derniers ne peuvent donc jamais s’appliquer à des verbes neutres: varyiiva = variable (varyebla n’aurait pas de sens).


En Ido:


On remarkos, ke la sufixi iv, em havas senco aktiva, e la sufixi ebl, end, ind, senco pasiva; do ci nultempe darfas aplikesar a verbi netransitiva: varyiiva = variabla (varyebla esus neracionala).


Ho, ve! On trovas tre, tre simila paragrafo en la Kompleta Gramatiko:


Remarkez bone, ke em, er, iv (videz ica) havas senco aktiva, ma ebl, end, ind senco pasiva. Do la tri lasta ne darfas aplikesar a verbi netransitiva. Ma, se la verbo esas mixita (trans. e netrans.: variar, chanjar) ol recevas ebl o iv segun l’ideo expresanda: variiva o variebla; chanjiva o chanjebla: ta formo esas variiva o variebla; mea sentimenti esas nun tote nechanjiva o chanjebla.


La Kompleta Gramatiko adaptis frazi ek verko qua esis obsoleta de la komenco! Beaufront adaptis la paragrafo por la nova verbi «mixita», ma semblas, ke lu ankore nesavis pri ind… Nam yen ke on ja trovis honorinda, ridinda e shaminda en la Dictionnaire français-international (1908)!

Pro ke on trovas ridind tante ofte uzata, mem kinfoye en la Kompleta Gramatiko, to nihiligas la defino di ind enuncita. Ni do sequez aj kom modelo, e ni ridefinez ind plu juste.

Konseque, yen mea propozo:


-ind-. — Ta sufixo esis riestablisata dal Komitato ipsa dil Delegitaro [Vice ign (de digna): laudigna = laudinda, qua propozesis. -ind versimile esas modifikuro di and(us), end(us) latina kun chanjo di senco.]. Aplikata a radiko di verbo transitiva, ol havas la senco: «qua meritas esar …ata»: aminda, estiminda, kredinda, respektinda = qua meritas esar amata, estimata, kredata, respektata.

Aplikata a radiko di verbo netransitiva, -ind- havas la senco: «qua meritas, ke on …ez»: dubitinda, fidinda, ridinda, shaminda = qua meritas, ke on dubitez, fidez, ridez, shamez.

Kun la verbi mixita, -ind- havas la senco: «qua meritas esar …ata», ne: «qua meritas, ke on …ez»: chanjindahororinda, studiinda = qua meritas esar chanjata, hororata, studiata.

Aplikata a radiko nomala, -ind- havas la senco: «qua meritas…»: honorinda = qua meritas honoro.

Evidente ta sufixo povas ofte esar remplasigata per end, nam «on devas» estimar la homi estiminda, kredar la homi kredinda, e.c. Ma lua senco esas plu restriktita e plu preciza.

Kom vorto izolita ne uzez inda, indeso, ma digna, digneso.


Certe, on povus plubonigar la stilo e la formo di la texto, ma me kredas, ke esence ol ofras la deskripto di ind maxim posible kompleta.

Notez bone, ke on tote ne bezonas vartar «oficaligo» di ta deskripturo, nam on tote ne bezonis vartar til 1925, ke la aktiva senco di aj divenez oficala… 🐮