Idolinguo?

Progreso, III, p. 100:


Pri la nomo di nia linguo.

Sº Jespersen deziras konocigar, ke il definitive preferas la tri sequanta stadyi di abrejo: Internaciona LinguoInterlinguoIlo, qui devus uzesar samtempe, segun la kazi. Interlinguo esis ja propozita da Sº Jönsson (Kjöbenhavn) e da Sº Choblet (Loudun). Sed pri ca vorto ni povas questiono: kad ol ne riskas genitar dusencesi, kande on dicos ex. interlinguisti (inter linguisti), interlinguala (inter linguala) e mem interlinguo (inter linguo… ed altra)?


Certe, en la sama logiko, on povas dicar ke «Idolinguisto» signifikas «Ido-linguisto»… 🐮

Pri «Ficho».

Me deziris klarigar la senco di la vorto «ficho». Me do serchis lua adopto en la revuo Progreso. Yen lu (Progreso, V, p. 484):


Ficho [DEFRS] = D. FischeSpielmarke; E. fish; F. fichejeton; I. gettonemarca; R. fishka; S. ficha. — Lud-marko ne esus justa, nam ta objekto ne uzesas nur en ludi; on havas ex. fichi di prezenteso, qui pagesas a la membri di konsilantaro, qui asistis singla kunveno.


On trovas la sama remarko che Dyer (cf. ficho).

La termino fichi di prezenteso venas direte de la Franca jeton de présence.

En la dicionario Franca quan uzis Pesch (edituro di 1928), me trovis la yena defini:

Ek ta defini, on povas extraktar 3 defini:

  1. (fiche) Stifto.
  2. (fiche) Marko fixigita sur ulo.
  3. (jeton) Peco de metali, de ivoro, medalioforma, quan on uzis olim por kalkular.

On quik eliminez la unesma senco di «fiche», nam lu ja reprezentesas da la vorto «stifto». Tamen, la justa defino (od un ek la justa defini) certe trovesas en la duesma senco, nam altrakaze on ne tradukabus «ficho» a la Franca…

Pluse, la propra senco di «jeton» ja esis obsoleta, quale lon mencionas la defino. Esus do neposibla ke on adoptis ta senco, adminime sole. La senci adoptita esis do la senci analoga.

Do ni extraktez plusa defini ek la du lasta senci:

  1. (fiche 2) Lamo de ivoro, de osto, de perlomatro, qua uzesas por notar, dum partio, la punti quin singlu ganas, e qui pagesas ye la fino di ludo.
  2. (fiche 2) Karto sur qua on skribas la tituli di la verki di biblioteko, di la noti, di la dokumenti, quin on klasifikas alfabetale, en buxi, por rekursar a lu kande on bezonas tala verko, tala dokumento.
  3. (fiche 2) Karto qua uzesas por transmisar a borsagento, en borso, la imperi komprar o vendar di kliento.
  4. (jeton 1) Mikra peco de metalo, de ivoro, qua uzesas por notar en ludo.
  5. (jeton 1Ficho di prezenteso: sorto di medalii quin on donas, en ula societi, a singla membri qui asistas la kunsidi.
  6. (jeton 1) (per extenso di la senco) Honorarii pagata po singla kunsido quan on asistis.
  7. (jeton 1) Mikra instrumento per qua on verifikas kad la tipi di imprimado esas ya samanivela.

Nu, on povas quik konsiderar la senci 1, 4 e 5 kom justa (1 e 4 esante sinonimi) segun la defino en Progreso. Tamen, esas kelka detali interesanta:

  • La defino di Progreso mencionas ke «ficho» esas ula objekto.
  • La defino di Progreso donas «ficho di prezenteso» kom exemplo, ne nur kom duesma senco.

Me do eliminas la senco 6 (honorarii ne esas objekto) e la senci 2, 3 e 7 (karto ed instrumento tote ne esas objekti simila a medalio). Tamen, restas nula senco cetera, mem se la uzo di «ex.» en la remarko indikas lo kontrea…

Me do komparez kun altra vortaro, la tildata Petit Robert:

ficho (jeton)

  1. Peco plata ed ordinare ronda, olim uzata por kalkular, qua reprezentas, nuntempe, ula valoro o numero di ordino. Ficho de ivoro, de metalo. Fichi qui uzesas por notar la punti en ludo.ludmarko. Fichi e plaki qui uzesas kom riskajo en ruleto. Ficho di telefonilo. Fichi numerizita, uzata en banki, e.c. Ficho di kontrolo: ficho qua uzesas por kontrolar la prezenteso di persono (gardisto, soldato, laboristo…) en lua laboreyo.
    • (specale) Ficho di prezenteso: peco livrata a singla membri prezenta di konsilantaro, di asemblitaro, qua simbolizas honorarii o rimborso di spenso. (per extenso) Ta honorarii. Fichi di prezenteso atribuata a la membri di konsilantaro di administro di societo anonima.

Le Petit Robert ofras nur un senco generala a «jeton»! Nu, la defini semblas tote apta e certe plu kompleta kam la streta defino da Pesch, qua inkluzas nur la senci 1 e 4 (kontredicante la remarko en Progreso). Me do konkluzas ke la defino (sura) da Le Petit Robert esas la maxim adoptenda. 🐮

Linguo kun Arogo.

Yen ke me trovis artiklo en Progreso, qua konfirmas ula ek mea teorii pri la Pioniri e lia kreado di nia linguo.

Me olim skribis:

On trovas meiōn en «mioceno». En la Greka semblas, ke on ne pronuncis la litero E en ei, quale lon demonstras «mioceno» (meiōn), «idolo» (eidōlon), «ikono» (eikōn), «plioceno» (pleiōn) e «kalidoskopo» (eidos). Konseque, meio- esez mio- en Ido.

Yen quon me trovis (Progreso IV—294):


Pri ev en la vorti greka.

La diftongo eu, en la greka vorti, pronuncesis tre probable ev; adminime, on komencis ja en l’antiqueso pronuncar ol tale (quale la moderna Greki). La regulo esis do, dum la pasinta yarcenti, transskribar ta diftongo per ev, e tale ni havas la vorti F. névralgie, névrose, aponévrose, névrilemme, plèvre, e c.¹. Rimarkez ke la G. neuron (nevron) esas identa (per simpla «metatezo», permuto di literi) a la L. nervus skribita neruus o neruos². Nur en la lasta yardeki, pro nesavo, on enduktis en nuva vorti l’ortografio eu: neurologie, neurasthénie, e c. En la LI. on devas uniformigar omna ta vorti, e reduktar oli a la anciena e bona tradiciono. Tante plu, ke to evitos la multigo di la diftongo eu, tante desagreabla e nefacila por multi, ed igos la koncernata vorti plu belsona e komoda por omni³.


  1. On memorez nur la vorto Evangelio!
  2. On savas ke la du literi uv ne distingesis skribe ante la 17ª yarcento. Tale eventis diverseso di ortografio en vorti identa e mem propra nomi, quale LefebvreLefebure.
  3. Pro simila motivi (restauro di la justa pronunco) on ne devas transskribar sklave la greka diftongi aioiei, ma tradukar li segun l’exemplo di la L.: on dicas idolo e ne eidoloEpiro e ne Epeirokirurgio e ne keirurgiopedagogo e ne paidagogofenixo, e ne foinixo. Pro to anke ni dicis kalidoskopo e ne kaleidoskopo. Ni lasez la mi-savanti admirar en Esperanto la bela diftongi ajoj, qui memorigas da li… la greka finali!

Nu, tanta arogo! Tanta preskriptivismo! Tanta kontreinternacioneso! Tanta etimologio! On ignoris DEFIRS kun pedanteso pro lia «nesavo»… Segun ta vipdunto, la neoficala *neurono (nevrono) di Dyer esas eroro, tote quale *aleurono (alevrono), e.c., e.c.. Fine, la Latina calidoscopium esas la nura motivo qua povas suportar «kalidoskopo»!

Or yen plusa artiklo (Progreso IV—467):


ev od eu.

IV. 294, on rekomendis restaurigar da L.I. la justa pronunco e do anke skribala formo di la greka ev (vice eu). Kad la motivo «reduktar oli (t.e. la vorti) a la anciena e bona tradiciono» povas esar determinigiva por la nomizado en L.I.? Konsidero di unesala etimologiala apliko di naturala radiki ne esas tam importanta kam konsidero di la nuna fakte existanta uzo en naturala lingui¹. Ed ek konsidero di la lasta fakto sequas, ke neuroneurologio e c. esas adoptenda.

A.J. Storfer.

Rimarko. — To esas justa; ma precize en la nuna stando on trovas mixuro di l’anciena tradiciono e di nuva uzado. Ni darfas selektar inter li por uniformigar.


Selektar inter anciena tradiciono e nova uzado.

Ni esas en 2017. Ni havas «glikoso» vice «glukoso», «nevralgio» vice «neuralgio», «nevroso» vice «neuroso», «plevro» vice «pleuro». Tamen, ni havas «neurono» vice «nevrono», «aleurono» vice «alevrono», e.c. Mem «pleuronekto» adoptesis ante Dyer. Nia Ido esas nun linguo nekoheranta. Quon agar? Quon selektar? Mea konkluzo: La debato esas ankore facenda. Irgakaze, la arogo di nia Pioniri esas ulo konsiderinda. 🐮

La Fonto di Pesch.

Kara samideani!

A ti qui komprenas la Franca, e qui interesesas dal origino di la dicionario da Marcel Pesch:

Me trovis la fonto di Pesch!

Lu esas Franca dicionario generala:

Dictionnaire général de la langue française: du commencement du XVIIe siècle jusqu’à nos jours, précédé d’un traité de la formation de la langue.

Pesch plajiis defini de ta verko, nam me vidas nula menciono pri ta fonto en la enreta versiono di la radikaro.

Me uzis ta dicionario por verifikar la senco di certena vorti:
frogo (cf. brandebourg)
plastro (cf. plâtre: yes, lua stranja defini venas de ibe!)

Vi povas verifikar per vi ipsa.

Pesch, pri «frogo»:
Sorto di kazako kun longa maniki, di qua l’uzokostumo venis de Brandenburg, lor la rejo Louis la 14ma di Francia, ordinare garnisita per butoni olivatra, interligita per galoni.

La Franca dicionario, pri «brandebourg»:
Sorte de casaque à longues manches, dont l’usage vint de Brandebourg, au temps de Louis XIV, ordinairement garnie de boutons en olive reliés entre eux par des galons.

Lu tradukis la defini preske vortope.

Yen la kompleta dicionario (edituro di 1928), *skanita en la Franca biblioteko Gallica:
Unesma Parto [A-F]
Duesma Parto [G-Z]

Me judikas, ke ta verko povas esar vera trezoro por plu bone komprenar la dicionario da Pesch.

A ti qui demandas a su quale me trovis to: ta pagino ne mentias.

Bona foliumado,
Gilles-Philippe

Konsidero pri la Sufixo «er».

Navo remorkas altra navi: ta navo esas do remorkero.
Navo krozas sur la mari: ta navo esas do krozero.

To esas segun la Kompleta Gramatiko (1925).
La Complete Manual (1919) konkordas.
La vortari da Dyer (1924) deskonkordas.

Nu, ka la sequanta konsideri esas justa?

Mashino kalkulas quon uzero demandas a lu: ta mashino esas do kalkulero.
Mashino «komputas», t.e. exekutas algoritmi e programi, dum ke la uzero ofte oblivias to e simple navigas sur l’Interreto, skribas letro, babilas en Telegram: ta mashino esas do «komputero».
Kande me demandas a mea amiko William Johnsson, quo esas ula vorto en la Sueda, William tradukas, ne me: do William esas la tradukero.
Kande me demandas a mea amiko Google Translate, quo esas ula vorto en Esperanto, Google Translate tradukas, ne me: do Google Translate esas la tradukero. 🐮

Pri la litero «Y».

La Problemo.

Pos longa serchado, me trovis ok vorti qui astonive kontenas -ny-:

banyano (banyan);
inyamo (inhame);
kastanyeto (castañeta);
konyako (cognac);
onyono (ognon);
ponyeto (poignet);
spanyoleto (spagnoletta);
vinyeto (vignette).

Semblas, ke -ny- esas olda kustumo (de -nj- di Esperanto) qua probas imitar la pronunco di la lingui de ube venas la radiki. Tamen, pro frua regulo, ta kustumo interdiktesis ye la fino di la radiki, nam on chanjis omna -y- preirata da vokalo per -i-:

champanio (champagne) vice «champanyo»;
kampanio (campagne) vice «kampanyo».

Tamen la kustumo restis altraloke.

Nu, kande me plus exploris la nova radiki adoptita pos Dyer, me trovis stranjajo:

champiniono (champignon) vice «champinyono».

Me trovas nula expliko adoptir champiniono vice champinyono, nam segun DEFRS (D Champignon /ˈʃam.pɪnˌjɔŋ/, /ˈʃam.pɪnˌjɔ̃ː/; E champignon /ʃæmˈpinjən/; F champignon /ʃɑ̃.pi.ɲɔ̃/; R šampinʹón ; S champiñón /tʃam.piˈɲon/) la pronunco vere esas tale -ny- quale en l’altra vorti.

Fine, kande on konsideras la vorto sinioro (D Seigneur; F seigneur; I signore; R senʹjór; S señor; L senior) e poniardo (de la Franca poignard) on lore konstatas quante komplexa esas la nuna stando di nia espelado…

Liberale, ne Pedante.

Yen interesanta texti quin me trovis en la Antologio dil Idolinguo da Andreas Juste:

Yen la extraktaji qui maxim afektas me:

«Se la sama penso povas expresesar per diversa manieri, ico nule esas defekto di nia linguo, ma vera richeso e komodeso.

«Pro quo on supresus ol per reguli ne-utila, jenanta ed arbitriala?

«Konkluzo: Ni sempre esez liberala, ni ne divenez pedanta!»

Nu, en tala posturo me agnoskas, ke «sito» esus tam korekta kam «loko», «dicionario» tam korekta kam «vortaro» o «vortolibro», «komunitato» tam korekta kam «societo» od «asocio», «dubitar» tam kam «dubar», «delicio» tam kam «delico», «abismo» tam kam «abiso», «hodie» tam kam «cadie», «aviono» tam kam «aeroplano»… Forsan per mea studiado me divenis quale pedanto. Pro to, me exkuzas me.

Me deziras ad omni joyoza Kristonasko. Me ne povas promisar chanjar multe sequantayare, ma certe me ambicias uzar e propagar Ido plu multe kam studiar lu. 🐮

Me Aceptas «Komputero»!

Fine, me decidis abandonar «komputatoro» por komputero.

komputer-o*: computer (device); -isto: computer professional; -uz-(ad)o: computing; -o-cienc-o: computer science; -isto: computer scientist; -linguo: computer language; portebla -o: portable computer; sur-tabla -o: desktop computer; quantum- -o: quantum computer; super- -o: supercomputer. Def.: Mashino programizebla di traktado dil informo, komandata da programi konservata en memorado, qua aceptas donaji strukturoza, traktas li segun reguli definita e produktas automate rezultajo kom rendimento. — DEIRS

Lektez la cetero